พลาสติกมีกี่ชนิด และเลขที่ก้นกล่องหมายความว่าอะไร
ตัวเลข 1-7 ในสัญลักษณ์รีไซเคิลก้นกล่องไม่ได้บอกว่ารีไซเคิลได้กี่ครั้ง แต่บอกว่าพลาสติกชนิดนั้นทำมาจากอะไร แต่ละเลขมีสมบัติต่างกันชัดเจน
เลข 1 ถึง 7 แต่ละตัวคือพลาสติกคนละชนิด
พลาสติกที่เห็นในชีวิตประจำวันไม่ได้เป็นวัสดุชนิดเดียวกัน แต่ละเลขคือโพลิเมอร์คนละสูตร มีโครงสร้างโมเลกุลต่างกัน และตอบสนองต่อความร้อนต่างกันโดยสิ้นเชิง
ตัวเลขที่พบบ่อยในครัวมีดังนี้:
- เลข 1 — PET (Polyethylene Terephthalate): ขวดน้ำดื่ม ขวดน้ำอัดลม ใช้ครั้งเดียวแล้วทิ้ง ไม่ออกแบบมาเพื่อความร้อน
- เลข 2 — HDPE (High-Density Polyethylene): ขวดนม ขวดน้ำยาล้างจาน ทนได้ดีกว่า PET แต่ก็ไม่ใช่ของสำหรับไมโครเวฟ
- เลข 3 — PVC: ท่อน้ำ บรรจุภัณฑ์บางชนิด — ห้ามเจอความร้อนเด็ดขาด
- เลข 5 — PP (Polypropylene): กล่องข้าว กล่องถนอมอาหาร ถ้วยโยเกิร์ต — ชนิดเดียวในกลุ่มนี้ที่เข้าไมโครเวฟได้
- เลข 6 — PS (Polystyrene): กล่องโฟม แก้วกาแฟแบบใช้แล้วทิ้ง — ละลายและปล่อยสารเมื่อเจอความร้อน
เลข 4 (LDPE) และเลข 7 (Other) พบน้อยกว่าในภาชนะอาหาร แต่เลข 7 ระวังเป็นพิเศษ เพราะเป็นกลุ่มรวมที่ไม่มีมาตรฐานชัดเจน
ทำไมตัวเลขถึงสำคัญกับความร้อน
โครงสร้างโมเลกุลของพลาสติกแต่ละชนิดกำหนดจุดที่มันเริ่ม "เปลี่ยนพฤติกรรม" เมื่อเจอความร้อน บางชนิดเริ่มอ่อนตัวที่ 60-70°C ซึ่งต่ำกว่าอุณหภูมิที่ไมโครเวฟทำได้มาก
ปัญหาคือการเปลี่ยนสภาพไม่ได้เห็นชัดเสมอไป กล่องอาจยังดูทรงอยู่ แต่ระดับโมเลกุลเริ่มปล่อยสารออกมาแล้ว กลิ่นฉุนหลังอุ่นคือสัญญาณที่ชัดที่สุด แต่ถ้าไม่มีกลิ่นก็ไม่ได้แปลว่าปลอดภัยเสมอไป ตัวเลขที่ก้นกล่องคือวิธีเดียวที่ตัดสินได้ก่อนที่ความร้อนจะบอกเอง
PP หรือ Polypropylene คืออะไร และทำไมถึงทนความร้อนได้
พลาสติก PP คือ Polypropylene พลาสติกที่มีจุดหลอมเหลวสูงกว่าพลาสติกทั่วไปในกลุ่มเดียวกัน และมีโครงสร้างที่เสถียรเมื่อเจอความร้อนชื้น ซึ่งตรงกับสภาพในไมโครเวฟพอดี
สมบัติของ PP ที่ทำให้ต่างจากพลาสติกชนิดอื่น
PP มีจุดหลอมเหลวอยู่ที่ประมาณ 160-170°C ซึ่งสูงกว่า PS ที่เริ่มอ่อนตัวที่ราว 80-100°C และสูงกว่า PET ที่ทนได้ถึงประมาณ 70°C ก่อนเริ่มเปลี่ยนสภาพ ความต่างนี้คือเหตุผลที่ PP อยู่รอดในไมโครเวฟได้โดยไม่บิดเบี้ยว
สมบัติที่ทำให้ PP โดดเด่นในครัว:
- ทนความชื้นและไอน้ำ — สภาพในไมโครเวฟคือความร้อนชื้น PP รับมือได้โดยไม่เสียรูป
- ไม่มี BPA — PP ไม่ใช้ Bisphenol A ในกระบวนการผลิต ต่างจากพลาสติกบางชนิดในกลุ่มเลข 7
- ทนการล้างซ้ำ — โครงสร้างโมเลกุลเสถียรพอที่จะล้างด้วยน้ำร้อนได้หลายรอบโดยไม่เสื่อมเร็ว
อย่างไรก็ตาม PP ก็มีขีดจำกัด ถ้าอุ่นนานเกินไปหรือใส่อาหารที่มีไขมันสูงแล้วอุณหภูมิพุ่งสูง ก็ยังมีผลต่อวัสดุได้ ทนความร้อนได้ดีไม่ได้แปลว่าทนได้ทุกสภาวะ
PP ในครัวพบที่ไหนบ้าง
ถ้าจำภาพไม่ได้ว่า PP หน้าตาเป็นยังไง ลองนึกถึงของในครัวกลุ่มนี้:
- กล่องข้าวและกล่องถนอมอาหารทรงสี่เหลี่ยมที่ขายตามซูเปอร์มาร์เก็ต
- ถ้วยโยเกิร์ตที่ซื้อจากร้านสะดวกซื้อ (ตัวถ้วย ไม่ใช่ฝาฟอยล์)
- ฝาขวดน้ำพลาสติกส่วนใหญ่
- หลอดดูดแบบแข็งที่ใช้ซ้ำได้
ของพวกนี้มักผลิตจาก PP เพราะต้องการความทนทานและสัมผัสกับอาหารโดยตรง แต่ก็ต้องเช็กสัญลักษณ์ก้นภาชนะทุกครั้งอยู่ดี เพราะผู้ผลิตบางรายใช้วัสดุต่างกันในรุ่นที่ดูคล้ายกัน
ระบุวัสดุ PP Food Grade ชัดเจน เข้าไมโครเวฟได้ — เป็นตัวอย่างกล่องที่ผ่านเกณฑ์เลข 5 ตามที่บทความอธิบาย
ดูสินค้าวิธีอ่านสัญลักษณ์ก้นกล่องให้ถูกต้องก่อนเข้าไมโครเวฟ
การดูแค่เลขอย่างเดียวยังไม่พอ กล่องบางใบเป็น PP แต่ฝาเป็นพลาสติกชนิดอื่น หรือมีส่วนประกอบซิลิโคนที่ทนความร้อนต่างกัน ต้องอ่านให้ครบ
หาเลข 5 ที่ก้นกล่องและตรวจฝาแยก
พลิกกล่องดูก้น หาสัญลักษณ์สามเหลี่ยมลูกศรวนสามตัว ตัวเลขตรงกลางคือสิ่งที่ต้องดู ถ้าเห็น 5 หรือตัวอักษร PP ใต้สัญลักษณ์ ตัวกล่องผ่าน
แต่ฝาคือส่วนที่คนมักข้าม ฝากล่องหลายยี่ห้อผลิตจากพลาสติกคนละชนิดกับตัวกล่อง เพราะต้องการความยืดหยุ่นในการล็อก ถ้าฝาไม่มีสัญลักษณ์หรือเป็นเลขอื่นที่ไม่ใช่ 5 ให้ถอดออกก่อนเข้าไมโครเวฟเสมอ กล่องที่ทำทั้งตัวและฝาจาก PP เดียวกันหายากกว่าที่คิด
Lock&Lock ทำจาก PP ทั้งตัวกล่องและฝา — แก้ปัญหาที่บทความเตือนเรื่องฝากล่องที่อาจเป็นพลาสติกชนิดอื่น ซีลซิลิโคนเกรดอาหาร
ดูสินค้าสัญลักษณ์ Microwave Safe หมายความว่าอะไรจริงๆ
สัญลักษณ์ไมโครเวฟบนกล่อง — มักเป็นรูปคลื่นหรือไมโครเวฟเล็กๆ — ไม่ได้หมายความว่าทนความร้อนได้ทุกระดับ ความหมายที่แท้จริงคือผ่านการทดสอบในเงื่อนไขมาตรฐานที่ผู้ผลิตกำหนด ซึ่งปกติคืออุ่นในระยะเวลาสั้นๆ ที่อุณหภูมิไม่สูงมาก
ถ้าอุ่นนานเกินไป ใส่อาหารที่มีน้ำตาลหรือไขมันสูงซึ่งดูดความร้อนได้มากกว่าน้ำ หรือตั้งวัตต์สูงสุดทิ้งไว้ — กล่องที่ผ่านเกณฑ์ Microwave Safe ก็ยังมีผลได้ ใช้สัญลักษณ์นี้เป็นเกณฑ์ขั้นต่ำ ไม่ใช่ใบอนุญาตให้ใช้งานโดยไม่มีขีดจำกัด
ฝาครอบไมโครเวฟ PP ของ Super Lock — ใช้ครอบจานหรือภาชนะอื่นแทนการเอากล่องที่ไม่แน่ใจเข้าไมโครเวฟตรงๆ
ดูสินค้าพลาสติกชนิดไหนห้ามเข้าไมโครเวฟเด็ดขาด
รู้ว่า PP ใช้ได้แล้ว ต้องรู้ด้วยว่าชนิดไหนห้ามเด็ดขาด เพราะของในครัวหลายอย่างดูเหมือนกล่องอาหารแต่ไม่ได้ออกแบบมาเพื่อความร้อน
PS เลข 6 และ PVC เลข 3 คือสองชนิดที่ต้องระวังที่สุด
PS หรือ Polystyrene เลข 6 พบบ่อยในกล่องโฟมบรรจุอาหาร แก้วกาแฟแบบใช้แล้วทิ้ง และถาดบรรจุเนื้อสัตว์จากซูเปอร์มาร์เก็ต จุดอ่อนของ PS คือเริ่มอ่อนตัวที่อุณหภูมิต่ำกว่าที่ไมโครเวฟทำได้ และเมื่อเสียรูปจะปล่อยสารออกมาพร้อมกลิ่นที่สังเกตได้
PVC เลข 3 พบน้อยกว่าในภาชนะอาหาร แต่ยังมีในบรรจุภัณฑ์บางชนิด ปัญหาของ PVC เมื่อเจอความร้อนคือปล่อยสารที่ไม่ต้องการออกมาโดยไม่จำเป็นต้องเห็นการเปลี่ยนรูปชัดเจน
สัญญาณที่บอกว่าพลาสติกเริ่มมีปัญหาจากความร้อน:
- กล่องบิดหรือเสียรูปหลังอุ่น
- มีกลิ่นฉุนหรือกลิ่นพลาสติกออกมาพร้อมอาหาร
- ผิวกล่องเริ่มขุ่น เหนียว หรือเปลี่ยนสี
ถ้าเจออาการเหล่านี้แม้แค่ครั้งเดียว กล่องใบนั้นต้องทิ้ง ไม่ใช่ใช้ต่อ
กล่องพลาสติกใสที่ซื้อมาจากตลาดสดหรือร้านสะดวกซื้อ
กล่องพลาสติกใสที่ร้านสะดวกซื้อใส่ข้าวกล่องมาให้ หรือกล่องที่ตลาดสดใส่กับข้าวมาด้วย ส่วนใหญ่เป็น PET เลข 1 หรือ PS เลข 6 ไม่ใช่ PP เลือกใช้วัสดุนี้เพราะราคาถูกและขึ้นรูปง่าย ไม่ใช่เพราะทนความร้อน
ดูใสและดูแข็งแรงแค่ไหนก็ไม่ใช่เกณฑ์ตัดสิน กล่อง PET บางใบดูหนาและแข็งกว่ากล่อง PP ราคาแพงบางยี่ห้อด้วยซ้ำ แต่ทนความร้อนได้น้อยกว่ามาก ถ้าไม่แน่ใจว่ากล่องที่ได้มาพร้อมอาหารทำจากอะไร ถ่ายอาหารใส่จานก่อนอุ่นเสมอ ไม่ต้องเดา
อ่านคู่กัน: กล่องถนอมอาหาร ไมโครเวฟ
เลือกกล่องถนอมอาหารให้ถูกชนิดตั้งแต่ต้น
ถ้าต้องซื้อกล่องใหม่ เลือกให้ถูกตั้งแต่แรกดีกว่ามาเช็กทีหลังทุกครั้ง มีจุดที่ต้องดูก่อนหยิบออกจากชั้น
ดูเลข 5 และคำว่า PP บนตัวกล่องหรือแพ็กเกจ
กล่องที่ผลิตเพื่อตลาดอาหารจริงจังมักระบุวัสดุไว้ชัดบนแพ็กเกจ ไม่ว่าจะเป็นตัวอักษร PP ตัวโต หรือบอกว่า "Food Grade PP" พร้อมสัญลักษณ์เลข 5 ถ้าหาข้อมูลนี้ไม่เจอในแพ็กเกจ ให้ถามพนักงานหรือเลี่ยงไปก่อน กล่องที่ดีไม่มีเหตุผลต้องซ่อนข้อมูลวัสดุ
Super Lock Chef Box ระบุ PP ชัด เข้าไมโครเวฟได้ — ขนาดเล็ก 300 ml เหมาะสำหรับคนที่เพิ่งเริ่มเลือกกล่องใหม่ให้ถูกชนิด
ดูสินค้าSuper Lock Chef Box 2000 ml PP BPA Free เข้าไมโครเวฟได้ — ขนาดใหญ่สำหรับเก็บอาหารปริมาณมาก ยังคงใช้วัสดุถูกชนิดตามที่บทความแนะนำ
ดูสินค้ากล่อง PP ที่ดีต้องทนทั้งร้อนและเย็น
PP ที่ออกแบบมาดีจะทนได้ทั้งสองทาง — เข้าไมโครเวฟได้และเข้าช่องแช่แข็งได้ นี่คือตัวทดสอบจริงของวัสดุ เพราะการขยายตัวเมื่อร้อนและหดตัวเมื่อเย็นซ้ำๆ คือแรงที่ทำให้กล่องเสื่อมเร็วถ้าวัสดุไม่ดีพอ
กล่องที่ทนได้ทั้งสองสภาวะหมายความว่าโครงสร้างโมเลกุลเสถียรพอที่จะรับแรงขยาย-หดได้หลายรอบ ใช้เกณฑ์นี้กรองกล่องที่ "ระบุว่าเข้าไมโครเวฟได้" แต่ไม่บอกว่าทนอุณหภูมิเย็นด้วย เพราะกล่องที่ดีต้องทำได้ทั้งคู่
วัสดุ PP ชัดเจนตามที่บทความอธิบาย เข้าไมโครเวฟได้ที่ไม่เกิน 110°C — ตรงกับเกณฑ์ที่บทความแนะนำให้เช็กก่อนใช้ความร้อน
ดูสินค้าSeagull ชุดกล่องถนอมอาหาร Food Grade ทนความร้อน 120°C — ผ่านเกณฑ์ทนความร้อนที่บทความอธิบายว่าพลาสติก PP ควรมี
ดูสินค้า